Στην επιστήμη από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα κυριαρχούν κάποια δίπολα: απροσδιοριστία - αιτιοκρατία, πνεύμα - ύλη, ασυνέχεια - συνέχεια, σωματίδιο - κύμα, τυχαίο - νομοτέλεια κλπ. Ένα από αυτά στην διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται ως nature - nurture και απλοϊκά θα μπορούσε να μεταφραστεί φύση - κοινωνία, ή κληρονομικότητα - ανατροφή αν προτιμάτε. Θέτει δηλαδή το ερώτημα κατά πόσο η ανθρώπινη συμπεριφορά, ο ανθρώπινος χαρακτήρας είναι το αποτέλεσμα της επίδρασης της κληρονομικότητας μέσω βιολογικών παραγόντων (γονίδια), ή αποτέλεσμα της επίδρασης του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το υποκείμενο.

Τόνοι μελάνι έχουν χυθεί διαχρονικά με αφορμή το συγκεκριμένο ζήτημα. Όλοι οι μεγάλοι της επιστήμης (ψυχολόγοι, κοινωνιολόγοι, φιλόσοφοι, βιολόγοι, κλπ) έχουν ασχοληθεί. Ο Μάρξ και ο Έγκελς στήριξαν την θαυμαστή τους θεωρία στον καθοριστικό ρόλο της κοινωνίας υποβαθμίζοντας τον ρόλο της κληρονομικότητας. Ο Βίλχελμ Ράιχ ήρθε στα μαχαίρια με τον δάσκαλό του Φρόυντ όταν ο δεύτερος, προς το τέλος της ζωής του, άλλαξε στάση και υιοθέτησε απόψεις όπως: ”Είναι αυταπάτη να πιστεύουμε ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε την ανθρώπινη επιθετικότητα η οποία είναι συστατικό αναλλοίωτο της ανθρώπινης φύσης.”.

Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχουν πολλές απόψεις που συγκλίνουν σε μια μη μονολιθική θεώρηση των πραγμάτων. Δηλαδή ΚΑΙ φύση ΚΑΙ κοινωνία. Αλληλεπίδραση. Αυτή είναι η μαγική λέξη. Και είναι κάτι που επεκτείνεται και στα υπόλοιπα δίπολα (για παράδειγμα ο L. Broglie έθεσε το θέμα μιας ύλης που είναι και συνεχής (κυμα) και ασυνεχής (σωματιδιακή) ταυτόχρονα). Σε τι βαθμό; Και εδώ υπάρχουν πολλές απόψεις πάντως ούτε το Αριστοτελικό Tabula Rasa που υιοθέτησε ο Μάρξ, ούτε η πεσιμιστική άποψη του Φρόυντ φαντάζουν πλέον σωστά για πολλούς επιστήμονες. Για παράδειγμα μπορεί να γεννηθεί ένα παιδί του οποίου η δομή του εγκεφάλου να του επιτρέπει να γίνει βιρτουόζος πιανίστας. Αν όμως έρθει στον κόσμο σε κάποιο χωριό του Νεπάλ υπάρχει ποτέ περίπτωση να αναπτύξει αυτό το ταλέντο;

Θα μου πείτε τώρα τι ενδιαφέρον μπορεί να έχουν τέτοια πολυσυζητημένα ερωτήματα. Η απάντηση είναι τεράστιο και θα προσπαθήσω να εξηγήσω το γιατί. Τον τελευταίο καιρό διαπιστώνω έναν πληθωρισμό απόψεων, κειμένων, άρθρων που συνηγορούν υπέρ της Φροϋδικής άποψης, υπέρ της “βιολογικής” θεώρησης της ανθρώπινης ιστορίας, υποβαθμίζοντας τον ρόλο της κοινωνίας. Εκ των προεξεχόντων αυτής της “κίνησης” είναι ο κ. Διονύσης Ραζής ο οποίος του οποίου κατάφερα να βρω στο internet μόνο δύο από κάποια εξαιρετικά άρθρα που έχω διαβάσει. Μπορεί να διαφωνώ με τις απόψεις του αλλά τις βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσες και προτείνω ανεπιφύλακτα να διαβάσετε τα, Η αβέβαιη προοπτική του ανθρώπινου είδους και Η 90ή επέτειος της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Και η διαφωνία μου δεν έγκειται στην τεκμηρίωση από ιατρικής πλευράς της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεν θα μπορούσα να διαφωνήσω με θέσεις όπως: ”Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι αρκετά περισσότερο από το 99% της βιολογικής εξέλιξης μας ζήσαμε σαν κυνηγοί-συλλέκτες σε μικρές νομαδικές ομάδες. Τα ένστικτα και τα γονίδια μας αναπτύχθηκαν σ ’αυτή την παλαιολιθική περίοδο, την περίοδο του κυνηγού-συλλέκτη στον αγώνα για προσαρμογή και επιβίωση σε ένα περιβάλλον που έχει εξαφανισθεί προ πολλού. Αυτά τα ένστικτα και αυτά τα γονίδια δεν ταιριάζουν πια στο σημερινό περιβάλλον, εξακολουθούν όμως σε ένα μεγάλο βαθμό να διαμορφώνουν την ψυχολογική αρχιτεκτονική μας γιατί η φυσική επιλογή είναι βραδεία και δεν έχει περάσει αρκετός καιρός για να αναπτύξουμε νέα ένστικτα και νέα γονίδια.”.

Διαφωνώ όμως με τα συμπεράσματα. Διαφωνώ με την κατάληξη για παράδειγμα όπου χρησιμοποιείται η γνωστή ρήση του Αϊνστάιν: ”Το πραγματικό πρόβλημα είναι στην καρδιά και στο νου των ανθρώπων. Δεν είναι πρόβλημα φυσικής, είναι πρόβλημα ηθικής. Είναι ευκολότερο να διασπάσεις το πλουτώνιο από το να ξεριζώσεις το “κακό πνεύμα” από τον άνθρωπο, να ξεριζώσεις τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης”.

Τι αντιπροτείνω; Θα χρησιμοποιήσω αυτούσια μια παράγραφο από ένα άρθρο του Θανάση Νάσιουτζικ.

”Η αισιόδοξη άποψη του Μαρξ είναι η μόνη που δίνει λύση στο αδιέξοδο. Και η μόνη αντάξια του ανθρώπου. Ομολογούμε ότι είμαστε κακοί. Δεχόμαστε όμως ότι μπορούμε να διορθωθούμε. Έστω κι αν ο Φρόυντ έχει δίκιο, θα προτιμήσουμε τον Μαρξ. Γιατί δείχνει την σωτηρία. Έστω κι αν η σωτηρία αυτή είναι ανύπαρκτη, θα πάμε χαρούμενοι στον θάνατο, αν την δεχτούμε ότι υπάρχει. Τουλάχιστον τότε δεν θα διαψευσθεί η ελπίδα μας, γιατί θα έχουμε πεθάνει.”.

Ακόμα κι αν πρόκειται για ουτοπία, ακόμα κι αν ο δρόμος είναι δύσκολος με εμπόδια κι ανηφοριές, με παρακάμψεις κι επικίνδυνες στροφές, είναι η μόνη λύση για τον άνθρωπο. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ το είχε θέσει σωστά: σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα.