Downbound Train – Η εκνευριστική ιδιοφυΐα του Bruce Springsteen

Το 1984 ήταν από κείνες τις χρονιές που μένουν σαν ορόσημα στην μετέπειτα ζωή σου. Ήμουν τότε 12 χρονών και μια βροχερή μέρα προς το τέλος του χρόνου, έφτασε στα χέρια μου μια κασέτα κάποιου άγνωστου σε μένα τότε Bruce Springsteen, ο οποίος άλωνε τα ανά την υφήλιο charts. Μια κασέτα BASF που απ’ έξω έγραφε με κόκκινο στυλό “Born In The USA”. Να πω την αλήθεια το πρώτο τραγούδι δεν μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση (αγγλικά καταλάβαινα ελάχιστα τότε). Από το δεύτερο και μετά (Cover me) πρέπει να είχα την ίδια αίσθηση που είχε ο Κολόμβος όταν έβλεπε από την πλώρη του Santa Maria τις ακτές της Αμερικής. Κι όταν πάτησε το πόδι του στη στεριά θα πρέπει να ‘νιωθε όπως εγώ όταν η μαγνητοταινία έφτασε στο πέμπτο τραγούδι. “I had a job, I had a girl, I had something going mister in this word…” Το Downbound Train (όχι από τα σουξέ του άλμπουμ) ήταν για μένα η αφορμή για να γεμίσω το δωμάτιό μου με αφίσες του Springsteen, να αρχίσω να μαζεύω μανιωδώς τους δίσκους του (ως και τα πιο απίθανα bootlegs) και να συνδέσω την εφηβεία μου, αλλά και γενικότερα την ζωή μου μέχρι σήμερα, με την μουσική του. Πληροφορίες θα βρείτε στο διαδύκτιο άπειρες γι αυτόν. Σ’ αυτό το κείμενο θα προσπαθήσω απλά να περιγράψω τι είναι αυτό που κάνει τα τραγούδια του να έχουν αυτή την ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου. Αν ήταν δηλαδή έκθεση της τετάρτης δημοτικού θα μπορούσε να έχει θέμα “Γιατί μου αρέσει ο Bruce Springsteen”. Κι ίσως το κλειδί να είναι αυτό που αυθόρμητα ανέφερα στην προηγούμενη πρόταση: “η καρδιά”. Τα τραγούδια του B.S. διαθέτουν μια πρωτοφανή αμεσότητα και μιλάνε κατευθείαν εκεί. Δεν είναι τόσο “εγκεφαλικά” όπως του Dylan για παράδειγμα, αλλά ας πάρουμε τα πράματα από την αρχή…

Σε κάποια συνέντευξη του επί χρόνια κιθαρίστα της E Steet Band, Steve Van Zandt (Little Steven) διάβασα το εξής: “Ο Bruce έχει απίστευτο ταλέντο στο να σκαρώνει τραγούδια. Μπορεί να σου φτιάξει ένα υπέροχο τραγούδι σε 5 λεπτά. Είναι τόσο καλός που σου τη δίνει στα νέυρα!“.

Ξεκινάμε λοιπόν από ‘κει. Από το τεράστιο ταλέντο. Και δεν έχει να κάνει με την ποσότητα αλλά με το πως τα περισσότερα, αν όχι όλα, από αυτά τα τραγούδια κινούνται σε πολύ ψηλό επίπεδο. O B.S. επιλέγει τα 10-12 τραγούδια του κάθε LP μέσα από 100 που έχει γράψει. Κι η πλάκα είναι πως τραγούδια που μένουν απ’ έξω φτάνουν και περισσεύουν σε κάποιους καλλιτέχνες για να στηρίξουν πάνω τους ολόκληρη καριέρα (π.χ. Patti Smith – Because the Night, Pointer Sisters – Fire, South Side Johnny – Hearts of Stone κλπ). Το γράψιμο για τον B.S. είναι δηλαδή μια απολύτως φυσιολογική διαδικασία κι όχι μια βιοποριστική ή ακαδημαϊκή ενασχόληση. Γι’ αυτό και τα τραγούδια του έχουν αυτό το αβίαστο και απλό ύφος (ακόμα και τα πιο πολύπλοκα). Αν στον πολύ μεγάλο τραγουδοποιό προσθέσετε τον μοναδικό performer (μαζί με τον Freddie οι δύο κατά την γνώμη μου καλύτεροι), τον καταπληκτικό κιθαρίστα (και μουσικό εν γένη μιας και παίζει εξίσου καλά πιάνο, μπάσο, ντραμς, φυσαρμόνικα) και τον άνθρωπο με το εξαιρετικό ήθος, τότε έχετε το φαινόμενο που λέγετε Bruce Springsteen.

Αν μπορούσα να βρω μια κύρια επιρροή, μια κύρια συνιστώσα, στην μουσική του B.S. αυτή θα ‘ταν αναμφίβολα η Soul. Οι μαύρες παθιασμένες αρμονίες και το στακάτο “one” απ’ τα 4/4 του Wilson Picket και του James Brown είναι ο καμβάς πάνω στον οποίον ο B.S. ζωγραφίζει με τα πιο ζωντανά, κορεσμένα χρώματα εικόνες από την Αμερική του χθες και του σήμερα. Οι Animals, οι Stones, οι Beatles και τα λοιπά αρματαγωγά της βρετανικής απόβασης έχουν μάλλον δεύτερο ρόλο στην διαμόρφωση του ήχου του. Κι ο ίδιος δεν ξεχνάει να ερμηνεύει στις εμφανίσεις του τα λεγόμενα standards της Soul. Έχει επίσης την ικανότητα να περνάει με μαγικό τρόπο από το ματζόρε στο μινόρε μέσα στο ίδιο τραγούδι κι οι μουσικές του φράσεις είναι μικρές, ξεκάθαρες και πρωτότυπες.

Στα live της E Street Band στο επίκεντρο είναι ο Bruce και η μπάντα χωρίς ιδιαίτερα σκηνικά, ηχητικά συστήματα και φωτισμούς, με μόνο όπλο τα τραγούδια, την ερμηνεία και το “αλισβερίσι” με το κοινό. Παρόλα αυτά όποιος παρακολουθήσει live του B.S. το κατατάσσει αυτόματα σ’ αυτές που λέμε εμπειρίες ζωής. Τι κι αν άλλοι καλλιτέχνες και συγκροτήματα χρησιμοποιούν όλη την σύγχρονη τεχνολογία για να τραβήξουν την προσοχή και να κρύψουν την γύμνια των τραγουδιών και της ερμηνείας τους. Η απλότητα ακολουθεί τον B.S. σε όλες τις πτυχές της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας και σε συνδυασμό με το ταλέντο και την ειλικρίνεια των προθέσεων του κάνει όλα τα άλλα περιττά.

Τα τραγούδια του B.S. έχουν τρία χαρακτηριστικά που τα κάνουν να μένουν εύκολα στο μυαλό του ακροατή.

Πρώτον, συνήθως περιγράφουν κάποια απλή καθημερινή ιστορία. Ακόμα και στις πιο “ποιητικές” του απόπειρες (κυρίως στους 2-3 πρώτους του δίσκους) πίσω από τις, σε πρώτη ανάγνωση, ατάκτως ερριμένες οραματικές εικόνες διακρίνεται εύκολα το πλαίσιο μιας ιστορίας. Και το θαυμαστό είναι πως ο B.S. συνεχίζοντας την παράδοση των λαϊκών τροβαδούρων φτιάχνει τραγούδια-ιστορίες από τα πιο απίστευτα θέματα. Ένα τραγούδι που μ’ αρέσει ιδιαίτερα από το The River είναι το Wreck on the Highway που περιγράφει ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα.

“Last night i was out driving
Coming home at the end of the working day
I was riding alone through the drizzling rain
On a deserted stretch of a county two lane
When i come upon a wreck on the highway

There was blood and glass all over
And there was nobody there but me
As the rain tumbled down hard and cold
I seen a young man lying by the side of the road
He cried mister, won’t you help me please

An ambulance finally come and took him to Riverside
I watched as they drove him away
And i thought of a girlfriend or a young wife
And a state trooper knocking in the middle of the night
To say your baby died in a wreck on the highway

Sometimes i sit up in the darkness
And i watch my baby as she sleeps
Then i climb in bed and i hold her tight
I just lay there awake in the middle of the night
Thinking about the wreck on the highway”

Το δεύτερο χαρακτηριστικό των τραγουδιών του είναι ότι εκτός από ακουστικές αποτελούν και οπτικές εμπειρίες μιας και η δομή τους είναι καθαρά κινηματογραφική, ακολουθώντας την παράδοση των κλασσικών του αμερικανικού κινηματογράφου (Ford, Houston) με τους οποίους ο Springsteen μεγάλωσε. Για να καταλάβετε, από ένα και μόνο τραγούδι του B.S. (Highway Patrolman) ο Sean Pen έφτιαξε ολόκληρη ταινία (Indian Runner) και μάλιστα πολύ καλή.

Το τρίτο έχει να κάνει με την “συνοχή” των τραγουδιών του. Οι στίχοι και οι μουσικές του B.S. αποτελούν μια συμπαγή και αδιαίρετη ενότητα. Δεν ξέρω με πια διαδικασία γράφει τραγούδια αλλά μου δίνει την εντύπωση πως στίχοι και μουσική γράφονται ταυτόχρονα. Οι νότες ξεπηδούν μέσα από τα λόγια και αντιστρόφως. Δεν είναι συχνό φαινόμενο αυτό. Ακόμα και στην περίπτωση που ο συνθέτης και ο στιχουργός είναι το ίδιο πρόσωπο πολλές φορές φαίνεται πως η μουσική αποτελεί απλά το χαλί για τον στίχο, ή το ανάποδο. Ο Freddie για παράδειγμα (η άλλη μεγάλη μου αγάπη) είναι απίστευτος μουσικός αλλά οι στίχοι του, εκτός από λίγες περιπτώσεις (π.χ. Crazy little thing called love), φαίνεται πως υπάρχουν απλά για να υποστηρίζουν την μουσική.

Ο Springsteen επίσης είναι ένας “εξωστρεφής” καλλιτέχνης. Αντλεί τα θέματά του από την καθημερινότητα των άλλων και αυτήν ακριβώς περιγράφει: την καθημερινότητα του Bill Horton, του Joe Roberts, της Catherine LeFevre, του Wild Billy, του Spanish Johnny και των εκατοντάδων άλλων “ανώνυμων” και “επώνυμων”. Παρότι μεγάλωσε στον σκουπιδότοπο της Αμερικής (New Jersey), σε φτωχή οικογένεια (δίπλα σε ένα σταθμό γκαζιού) και σε δύσκολους καιρούς (Βιετνάμ, φυλετικές αναταραχές) δεν επιδόθηκε σε μια ατέλειωτη ενδοσκόπηση όπως άλλοι καλλιτέχνες της γενιάς του. Ακόμα και οι προσωπικοί του μονόλογοι (τους συνηθίζει στα live) αναπτύσσονται με τέτοιο τρόπο ώστε ο κάθε θεατής να νομίζει ότι ακούει την δική του προσωπική ιστορία. Όπως συμβαίνει με τους μεγάλους καλλιτέχνες, στο επίκεντρο των τραγουδιών του βρίσκεται ο απλός άνθρωπος, οι χαρές, οι δυσκολίες, οι αγωνίες και τα προβλήματά του (σε αντίθεση για παράδειγμα με κάτι τροβαδούρους της κακιάς ώρας που 30 και 40 χρόνια μας απασχολούν με θέματα όπως “ο γιος μου πάει στο στρατό ενώ εγώ δεν πήγα” και “ο νους μου αναπολεί του Γκάλη τη βολή” :-).

Ο B.S. δεν ανέβηκε στο άρμα της εξουσίας ακόμα και όταν αυτή έκανε προσπάθειες να τον υιοθετήσει. Κοτζάμ πρόεδρος (Ρήγκαν) βγήκε και εκφράστηκε θετικά για τα τραγούδια του κι αυτός στην επόμενη συναυλία βγήκε και είπε πως “ο πρόεδρος προφανώς δεν έχει ακούσει αυτό το τραγούδι” για να εκτοξεύσει ένα σαρκαστικό Johnny 99 που μιλάει για την ανεργία. Ακόμα κι αν o Springsteen έγινε πλούσιος, ακόμα κι αν άφησε το γκρίζο βιομηχανικό New Jersey για την κοσμοπολίτικη Καλιφόρνια, εξακολουθεί 40 χρόνια μετά να γράφει τραγούδια όπως το 57 Channels, το Youngstown, το Murder Inc, το 41 Shots. Δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να αναφερθεί, όχι σε κακούς, αλλά σε λιγότερο καλούς δίσκους του, ενώ για παράδειγμα αν μπορούσαν να διαγραφούν από την μουσική ιστορία όλοι οι δίσκοι του Dylan από το 70 και μετά δεν θα χανόταν και τίποτα από την καλλιτεχνική του εικόνα.

Το προσωπικό μου top-ten τραγουδιών του Springsteen:

1. Backstreets
2. Incident on 57th Street
3. Point Blank
4. Thunder Road
5. This Hard Land
6. Growin’ up
7. Youngstown
8. The River
9. It’s hard to be a saint in the city
10. The Promised Land

“… But the stars are burnin’ bright like some mystery uncovered
I’ll keep movin’ through the dark with you in my heart, My blood brother…”