Οι ρίζες της θρησκείας

Σ’ αυτό το blog έχουν γίνει πολλές συζητήσεις για την θρησκεία όμως πάντα είχα την εντύπωση πως φτάναμε στα ολοκληρώματα και τις παραγώγους χωρίς να έχουμε γνώση των βασικών πράξεων (πρόσθεση, αφαίρεση, πολ/μός, διαίρεση) και της προπαίδειας. Κοιτούσαμε το φύλλωμα χωρίς να ρίξουμε μια ματιά στις ρίζες του δένδρου, στις ρίζες της θρησκείας…

Η θρησκευτική πίστη είναι ένας καταφανής παραλογισμός, είναι όμως επίσης καταφανές πως κάτι σπρώχνει τους ανθρώπους στο να δημιουργούν θεούς. Η τάση αυτή είναι τόσο ισχυρή που μονοδιάστατες ερμηνείες (π.χ. η θρησκεία είναι ένα μέσο ελέγχου της μάζα από λίγους), αν και σωστές, μοιάζουν να μην μπορούν να απαντήσουν συνολικά στο ερώτημα.

Από όσα βιβλία έχω διαβάσει, αυτό που νομίζω καλύπτει περισσότερο μεθοδικά και αποτελεσματικά την προέλευση της θρησκείας είναι “Η περί θεού αυταπάτη” του Ρίτσαρντ Ντόκινς. Το κεφάλαιο “Οι ρίζες της θρησκείας” είναι ίσως η πεμπτουσία του έργου του Ντόκινς ο οποίος προσεγγίζει το ζήτημα από την σωστή, κατά την γνώμη μου, σκοπιά, απ’ αυτή της εξελικτικής βιολογίας και ψυχολογίας (σίγουρα οι θεολόγοι κι οι παπάδες είναι οι πλέον αναρμόδιοι να μιλήσουν για τις ρίζες της θρησκείας).

Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών είναι αναμφίβολα το μεγαλύτερο ανθρώπινο βήμα προς την κατανόηση του κόσμου. Με αφετηρία τις θεωρίες του Δαρβίνου ο Ντόκινς δίνει πειστικές απαντήσεις στην ανθρώπινη ροπή προς την θρησκεία. Θα προσπαθήσω να γράψω μια περίληψη του “Οι ρίζες της θρησκείας” που να διαβάζεται εύκολα, αν και σίγουρα πολύ καλύτερα θα ήταν να διαβάσετε το βιβλίο. Δεν είναι εύκολο να χωρέσεις περίπου εκατό πυκνογραμμένες σελίδες σε ένα μικρό σχετικά κείμενο κατάλληλο για ένα blog. Επίσης θυμηθείτε πως ο Ντόκινς είναι εξελικτικός βιολόγος, έτσι κάποιες λέξεις όπως “σπάταλος, δαπανηρός, παράκαμψη κλπ…” δεν θα πρέπει να ξενίζουν και να θεωρηθούν αδόκιμες.

Η δαρβινική επιταγή
Από την στιγμή που -αναμφίβολα- ο άνθρωπος είναι προϊόν δαρβινικής εξέλιξης θα πρέπει η φυσική επιλογή να άσκησε κάποια πίεση ώστε να ευνοηθεί η τάση προς την θρησκεία. Το παράξενο είναι πως η φύση ένας “μίζερος λογιστής” που τιμωρεί την σπατάλη ευνοεί κάτι τόσο δαπανηρό και σπάταλο όπως η θρησκεία; Εάν ένα άγριο ζώο συνηθίζει να επιδίδεται σε κάποια άχρηστη δραστηριότητα τότε η φυσική επιλογή θα ευνοήσει τα ανταγωνιστικά άτομα που, αντίθετα, αφιερώνουν το χρόνο και την ενεργητικότητά τους στην επιβίωση και την αναπαραγωγή. Η φύση δεν ανέχεται επιπόλαιους εξωφρενισμούς. Σε αυτήν κυριαρχεί ο ανελέητος ωφελιμισμός έστω κι αν αυτό δεν είναι πάντα φανερό. Η θρησκεία καταβροχθίζει πόρους σε τεράστια κλίμακα. Γιγάντιοι ναοί χτίζονται, ευσεβείς άνθρωποι έχουν πεθάνει και έχουν σκοτώσει για τους θεούς, αυτοτιμωρήθηκαν, έμειναν άγαμοι ή σε μοναστική σιωπή, η θρησκευτική τέχνη μονοπώλησε τα ταλέντα του μεσαίωνα και της αναγέννησης… Γιατί; Ποιο το όφελος από την θρησκεία; Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν, γονατίζουν, αυτομαστιγώνονται, υποκλίνονται μανιακά μπροστά σε ένα τείχος ή επιδίδονται σε άλλες δαπανηρές πρακτικές οι οποίες φθείρουν την ζωή τους και σε ακραίες περιπτώσεις την τερματίζουν;

Άμεσα πλεονεκτήματα της θρησκείας
1) Οι ενδείξεις ότι η θρησκευτική πίστη προστατεύει τους ανθρώπους από ασθένειες σχετιζόμενες με το στρες είναι λιγοστές και αδύναμες. Περιττεύει να λεχθεί ότι τέτοια ευεργετικά αποτελέσματα δεν αυξάνουν καθόλου την αληθοτιμή των ισχυρισμών της θρησκείας. Όπως είπε ο Τζόρτζ Μπέρναρντ Σόου “Το γεγονός ότι ένας πιστός είναι ευτυχέστερος από έναν σκεπτικιστή δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το γεγονός ότι ο μεθυσμένος αισθάνεται ευτυχέστερος από τον ξεμέθυστο.“. Μήπως η θρησκεία λοιπόν είναι πλασέμπο (εικονικό, ψεύτικο φάρμακο) που παρατείνει την ζωή μειώνοντας το στρες; Η αλήθεια είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις η θρησκεία προκαλεί παρά καταπολεμά το στρες. Η Αμερικανίδα κωμικός Κάθυ Λάντμαν παρατηρεί: “Όλες οι θρησκείες είναι ίδιες: βασικά ενοχή με διαφορετικές γιορτές.“. Σε κάθε περίπτωση η θεωρία του πλασέμπο δεν είναι αντάξια του παγκόσμιου φαινομένου της θρησκείας. Δεν έχουμε θρησκεία επειδή αυτή μείωνε τα επίπεδα του στρες των προγόνων μας.

2) Πολλοί νευροφυσιολόγοι μιλάνε για ένα θεϊκό κέντρο στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Μάλιστα ο Μάικλ Πέρσινγκερ υποστηρίζει ότι οι εμπειρίες θρησκευτικών οραμάτων σχετίζονται με την επιληψία κροταφικού λοβού. Οι δαρβινικοί όμως επιστήμονες εξετάζουν γιατί όσοι προγονοί μας είχαν την γενετική τάση να αναπτύξουν ένα θεϊκό κέντρο επιβίωσαν και απέκτησαν περισσότερους απογόνους από τους ανταγωνιστές τους που δεν είχαν αυτή την τάση.

3) Το κατά πόσο οι θρησκείες σχεδιάζονται σκόπιμα από κυνικούς ιερείς ή άρχοντες αποτελεί ενδιαφέρον ζήτημα και πρέπει να προκαλεί την προσοχή των ιστορικών. Δεν συνιστά όμως καθαυτό δαρβινικό ερώτημα. Ο δαρβινιστής εξακολουθεί να θέλει να μάθει γιατί οι άνθρωποι είναι ευάλωτοι στα θέλγητρα της θρησκείας και συνεπώς πρόσφοροι για εκμετάλλευση από ιερείς, πολιτικούς και βασιλείς.

4) Οι θεωρίες περί επιλογής ομάδας κινούνται γύρω από την αμφιλεγόμενη ιδέα ότι η δαρβινική επιλογή επιλέγει μεταξύ ειδών ή άλλων ομάδων ατόμων. Ο Κόλιν Ρένφριου υποστηρίζει πως ο χριστιανισμός επιβίωσε μέσω κάποιας μορφής επιλογής ομάδας διότι ενίσχυσε την ιδέα της νομιμοφροσύνης και της αδελφικής αγάπης εντός της ομάδας βοηθώντας έτσι τις ομάδες θρησκευόμενων να επιβιώσουν εις βάρος λιγότερο θρησκευόμενων ομάδων.

Η θρησκεία ως παραπροϊόν
Ο Ντόκινς είναι ένας από τους όλο και περισσότερους βιολόγους οι οποίοι θεωρούν την θρησκεία παραπροϊόν (παρενέργεια, αποτέλεσμα, σύμπτωμα) κάποιου άλλου φαινομένου. Θεωρεί δηλαδή πως η θρησκεία δεν έχει άμεση επιβιωτική αξία αλλά είναι παραπροϊόν κάποιου άλλου το οποίο έχει. Για να περιγράψει καλύτερα την έννοια του παραπροϊόντος χρησιμοποιεί το παράδειγμα των νυχτοπεταλούδων.

Τα συγκεκριμένα έντομα εμφανίζουν την “αυτοκαταστροφική” συμπεριφορά να έλκονται από το φως των κεριών και των τεχνητών πηγών φωτισμού και να γίνονται παρανάλωμα του πυρός. Η φαινομενική όμως αυτοκτονία είναι μια ακούσια ανεπιθύμητη ενέργεια ή παραπροϊόν κάποιου άλλου πράγματος; Τα έντομα χρησιμοποιούν τις παράλληλες ακτίνες του ήλιου και της σελήνης (παράλληλες από την στιγμή που τα δυο αυτά φωτεινά σώματα βρίσκονται σε πολύ μεγάλη απόσταση) σαν πυξίδα. Και τις χρησιμοποιούν με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε αυτές οι ακτίνες να φτάνουν στο αισθητήριο όργανό τους υπό γωνία 30 μοίρες. Αν κάποιο άλλο φωτεινό αντικείμενο μπει στο οπτικό τους πεδίο με ακτίνες όχι παράλληλες αλλά αποκλίνουσες (όπως οι ακτίνες του τροχού του ποδηλάτου), τότε ο τρόπος προσανατολισμού τους τα οδηγεί μέσω μιας σπειροειδούς τροχιάς κατευθείαν στην πηγή. Έτσι λοιπόν δεν πρόκειται για αυτοκτονία αλλά για παραπροϊόν δυσλειτουργίας μια συνήθως χρήσιμης πυξίδας. Αν λοιπόν η θρησκεία είναι παραπροϊόν τότε τίνος παραπροϊόν είναι; Ποιο είναι το αντίστοιχο της συνήθειας των νυχτοπεταλούδων μα προσανατολίζονται με ουράνιες φωτεινές πυξίδες;

1) Η φυσική επιλογή οικοδομεί παιδικούς εγκεφάλους με την τάση να πιστεύουν οτιδήποτε τους λένε οι γονείς τους και οι γέροντες της φυλής. Μια τέτοια ευπειθής υπακοή έχει τεράστια σημασία για την επιβίωση: είναι ανάλογη με τον προσανατολισμό της νυχτοπεταλούδας με την σελήνη. Ωστόσο η άλλη όψη της ευπειθούς υπακοής είναι η δουλική ευπιστία με αναπόφευκτο παραπροϊόν την ευπάθεια σε μολύνσεις από “ιούς” της νόησης. Για θαυμάσιους λόγους σχετικούς με την δαρβινική επιβίωση οι παιδικοί εγκέφαλοι έχουν ανάγκη να εμπιστεύονται τους γονείς όσο και τους γηραιότερους που υποδεικνύουν οι γονείς. Αυτόματη συνέπεια αυτού είναι το ότι όποιος εμπιστεύεται αδυνατεί να διακρίνει την καλή από την κακή συμβουλή: το παιδί δεν μπορεί να γνωρίζει ότι η συμβουλή “μην τσαλαβουτάς στη γεμάτη κροκόδειλους λίμνη” είναι καλή ενώ η συμβουλή “πρέπει να θυσιάσεις μια κατσίκα όταν έχει πανσέληνο αλλιώς δεν θα έρθουν βροχές” είναι στην καλύτερη περίπτωση σπατάλη χρόνου και κατσικιών. Οι θρησκευτικοί ηγέτες έχουν πλήρη επίγνωση και της τρωτότητας του παιδικού εγκεφάλου και της σημασίας της κατήχησης εξ απαλών ονύχων.

2) Ο ψυχολόγος Πολ Μπλουμ, ένας ακόμα υποστηρικτής της άποψης πως η θρησκεία είναι παραπροϊόν, επισημαίνει το γεγονός ότι τα παιδιά έχουν φυσική τάση προς μια δυϊστική θεωρία του νου. Η θρησκεία κατά την άποψή του αποτελεί παραπροϊόν ενός τέτοιου ενστικτώδους δυϊσμού. Θεωρεί ότι εμείς οι άνθρωποι και ιδιαίτερα τα παιδιά είμαστε γεννημένοι δυϊστές. Ο δυϊστής αποδέχεται μια θεμελιώδη διάκριση μεταξύ ύλης και νου. Ο μονιστής αντίθετα πιστεύει ότι ο νους αποτελεί εκδήλωση της ύλης -του υλικού μέρους ενός εγκεφάλου ή ίσως ενός υπολογιστή- και δεν μπορεί να υπάρχει χωριστά από την ύλη. Ο δυϊστής πιστεύει ότι ο νους είναι κάποιο είδος πνεύματος το οποίο ενοικεί στο σώμα και το οποίο επομένως θα μπορούσε να αφήσει το σώμα και να υπάρξει κάπου αλλού. Οι δυϊστές πρόθυμα ερμηνεύουν τις ψυχικές νόσους ως “κατάληψη από δαιμόνια”, από πνεύματα που καταλαμβάνουν το σώμα οπότε μπορούν να “εκβληθούν”. Οι δυϊστές προσωποποιούν άψυχα φυσικά αντικείμενα με την παραμικρή ευκαιρία βλέποντας πνεύματα και δαίμονες ακόμα και στους καταρράκτες ή τα σύννεφα.

Ο Μπλουμ υποστηρίζει την θεωρία του με πειραματικά στοιχεία που δείχνουν ότι τα παιδιά έχουν ακόμη περισσότερες πιθανότητες να είναι δυϊστές απ’ ότι οι ενήλικες, ιδιαίτερα τα πολύ μικρά παιδιά. Τούτο υποδηλώνει ότι στον εγκέφαλο έχει αναπτυχθεί μια τάση προς τον δυϊσμό και αυτό σύμφωνα με τον Μπλουμ δημιουργεί τη φυσική προδιάθεση να υιοθετούμε θρησκευτικές ιδέες.

Ο Μπλουμ θεωρεί επίσης ότι έχουμε την εγγενή προδιάθεση να είμαστε δημιουργιστές. Η φυσική επιλογή “δεν έχει διαισθητικό νόημα”. Τα παιδιά τείνουν να αποδίδουν σκοπούς στα πάντα, όπως μας λέει η ψυχολόγος Ντέμπορα Κέλεμαν στο άρθρο “Είναι τα παιδιά διαιασθητικοί θεϊστές;”. Τα σύννεφα υπάρχουν “για να βρέχουν”. Οι μυτεροί βράχοι υπάρχουν “για να ξύνονται τα ζώα όποτε έχουν φαγούρα”. Η απόδοση σκοπού στα πάντα ονομάζεται τελεολογία. Τα παιδιά ασπάζονται εκ γενετής την τελεολογία και πολλοί δεν απαλλάσσονται από αυτήν ούτε όταν μεγαλώσουν.

Ο εκ γενετής δυϊσμός και η εκ γενετής τελεολογία μας προδιαθέτουν, σε κατάλληλες συνθήκες, για την θρησκεία, όπως ακριβώς η αντίδραση της νυχτοπεταλούδας στη φωτεινή πυξίδα που προδιαθέτει για ακούσια “αυτοκτονία”. Ο εγγενής δυϊσμός μας προετοιμάζει να πιστεύουμε σε μια “ψυχή” η οποία μάλλον ενοικεί στο σώμα παρά αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του. Εύκολα λοιπόν μπορούμε να φανταστούμε ότι ένα τέτοιο πνεύμα μεταβαίνει κάπου αλλού μετά το θάνατο του σώματος. Επίσης εύκολα μπορούμε να διανοηθούμε την ύπαρξη μιας θεότητας ως καθαρού πνεύματος – όχι ως αναδυόμενη ιδιότητα πολύπλοκης ύλης, αλλά ως κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από την ύλη. Είναι ακόμα πιο προφανές ότι η παιδική τελεολογία μας προετοιμάζει για την θρησκεία. Εάν όλα έχουν ένα σκοπό, τίνος είναι ο σκοπός; Του θεού φυσικά.

Γιατί όμως η φυσική επιλογή ευνόησε τον δυϊσμό και την τελεολογία στους εγκεφάλους των προγόνων μας και των παιδιών τους; Ποιο είναι το δαρβινικό πλεονέκτημα του να γεννιόμαστε δυϊστές και τελεολόγοι;

Ο Ντόκινς βρίσκει τις ρίζες του δυϊσμού και της τελεολογίας στην λεγόμενη “προθετική στάση”. Η πρόβλεψη της συμπεριφοράς των όντων του κόσμου μας είναι σημαντική για την επιβίωσή μας, θα αναμέναμε δε η φυσική επιλογή να έχει διαμορφώσει τους εγκεφάλους μας έτσι ώστε να το επιτυγχάνουν με αποτελεσματικότητα και ταχύτητα. Μήπως ο δυϊσμός και η τελεολογία μας εξυπηρετούν σε κάτι τέτοιο; Μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή την υπόθεση αν ανατρέξουμε σε ότι ο Ντάνιελ Ντενέτ έχει ονομάσει προθετική στάση. Αν έρθετε αντιμέτωποι με μια τίγρη καλά θα κάνετε να μην καθυστερήσετε να προβλέψετε την πιθανή συμπεριφορά της. Μη νοιαστείτε για τις φυσικές αρχές που διέπουν τα μόριά της (φυσική στάση), ούτε για το σχέδιο των μελών της των δοντιών και των νυχιών της (στάση του σχεδίου). Ο ταχύτερος τρόπος για να μαντέψετε την συμπεριφορά της είναι να ξεχάσετε την φυσική και την φυσιολογία και να επικεντρωθείτε κατευθείαν στις επιθετικές της προθέσεις.

Είναι λογικό να υποθέσουμε πως η προθετική στάση έχει επιβιωτική αξία ως εγκεφαλικός μηχανισμός ο οποίος επιταχύνει την λήψη αποφάσεων σε δύσκολες περιστάσεις και σε κρίσιμες κοινωνικές καταστάσεις. Εξοικονομεί χρόνο που είναι ίσως σημαντικός για την επιβίωση ή μάλλον καλύτερα παίζει σημαντικότατο ρόλο στην επιτάχυνση της πρόβλεψης της συμπεριφοράς όντων τα οποία έχουν ουσιαστική σημασία για την επιβίωση όπως είναι οι θηρευτές ή οι πιθανοί σύντροφοι.

Εκτός από τις δύο βασικές υποθέσεις για το ποιου φαινομένου είναι παραπροϊόν η θρησκεία (ευπειθείς υπακοή και δυϊσμός, τελεολογία) ο Ντόκινς αναφέρει και κάποιες άλλες που για μένα έχουν ενδιαφέρον.

3) Ο Ντενέτ έχει εκφράσει την ιδιαίτερα ελκυστική άποψη ότι ο παραλογισμός της θρησκείας πιθανόν αποτελεί παραπροϊόν ενός ειδικού εγγενούς μηχανισμού ανορθολογικότητας στον εγκέφαλό μας: της τάσης μας να ερωτευόμαστε. Οι εξελικτικοί ψυχολόγοι συμφωνούν ότι ο παράλογος κεραυνοβόλος έρωτας ίσως είναι ένας μηχανισμός που εξασφαλίζει την αμοιβαία αφοσίωση και πίστη των γονέων τουλάχιστον για όσο χρόνο απαιτεί η από κοινού ανατροφή ενός παιδιού. Ο ίδιος ο Ντόκινς σε μια μελέτη του το 1993 παρατηρούσε πως τα συμπτώματα που παρουσιάζει ένα άτομο “προσβεβλημένο” από θρησκεία ενδέχεται να θυμίζουν εκπληκτικά τα συμπτώματα που συνήθως συνδέονται με τη σεξουαλική επιθυμία. Αυτή είναι μια εξαιρετικά ισχυρή δύναμη στον εγκέφαλο και δεν πρέπει να εκπλήσσει το γεγονός ότι κάποιοι “ιοί” έχουν εξελιχθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να την εκμεταλλεύονται. Το ισοδύναμο του προσανατολισμού μιας πεταλούδας με βάση τη φωτεινή πυξίδα της είναι η φαινομενικά παράλογη αλλά χρήσιμη συνήθεια να ερωτευόμαστε ένα και μόνο ένα μέλος του αντίθετου φύλου. Το παραπροϊόν λόγω δυσλειτουργίας, ισοδύναμο με το πέταγμα προς τη φλόγα του κεριού, είναι να ερωτευόμαστε τον Ιεχωβά (ή την Παρθένο ή την όστια ή τον Αλλάχ) και να προβαίνουμε σε παράλογες πράξεις με κίνητρο έναν τέτοιο έρωτα. Εδώ να προσθέσω πως δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που μετά από κάποια ερωτική ματαίωση, απογοήτευση οι άνθρωποι στρέφονται στην θρησκεία.

4) Ο βιολόγος Λιούις Βόλπερτ εκφράζει την άποψη ότι μια παράλογα ισχυρή πεποίθηση προφυλάσσει από την αστάθεια του νου και προτάσσει το επιχείρημα: εάν οι πεποιθήσεις που έσωζαν ζωές δεν ήταν ισχυρές αυτό θα σήμαινε μειονεκτήματα κατά την πρώιμη εξέλιξη του ανθρώπου. Θα συνιστούσε σοβαρό μειονέκτημα, για παράδειγμα, εάν άλλαζε κανείς συνεχώς γνώμη την ώρα που κυνηγούσε ή κατασκεύαζε εργαλεία.

5) Στο βιβλίο του “Κοινωνική Εξέλιξη” ο Ρόμπερτ Τρίβερς ανέπτυξε περισσότερο την εξελικτική του θεωρία περί αυτοεξαπάτησης. Η αυτοεξαπάτηση είναι η απόκρυψη της αλήθειας από τον συνειδητό νου ώστε να διαφεύγει αποτελεσματικότερα την προσοχή των άλλων. Στο δικό μας είδος αναγνωρίζουμε πως οι λοξές ματιές, οι ιδρωμένες παλάμες και οι σπασμένες φωνές μαρτυρούν πιθανόν την αγωνία που συνοδεύει τη συνειδητή γνώση της επιχειρούμενης εξαπάτησης. Όταν κάποιος παύει να έχει συνείδηση της εξαπάτησης που διαπράττει, κρύβει τέτοια σημάδια από τον παρατηρητή, Μπορεί να ψεύδεται χωρίς την νευρικότητα που συνοδεύει την εξαπάτηση.

Στο τέλος του κεφαλαίου “Οι Ρίζες της θρησκείας” ο Ντόκινς απαντάει στο ερώτημα αν ο παιδικός νους είναι ευάλωτος σε μολύνσεις από νοητικούς “ιούς”, γιατί να προσβάλλεται από αυτόν τον ιό και όχι κάποιον άλλον. Μήπως κάποιοι ιοί διαθέτουν ιδιαίτερη ικανότητα να προσβάλλουν ένα ευάλωτο νου; Και κάπου εδώ παραθέτει την δικιά του, από την δεκαετία του ’70, θεωρία των μιμιδίων. Τα μιμίδια αποτελούν θεμελιώδεις μονάδες-φορείς πολιτισμικής κληρονομιάς (τραγούδια, τρόποι συμπεριφοράς, μόδα, επιστημονικές ιδέες, θρησκευτικές πεποιθήσεις/δοξασίες, κτλ), οι οποίες μεταδίδονται από τον ένα εγκέφαλο στο άλλο. Ο όρος εισήχθη κατ’ αναλογία προς το γονίδιο, τη βασική μονάδα γενετικής πληροφορίας. Ο πολιτισμός εξελίσσεται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα γονίδια στο φυσικό κόσμο. Τα μιμίδια δεν κληρονομούνται μέσω του αίματος αλλά μέσω της επικοινωνίας, των εθίμων, της γλώσσας, της κουλτούρας γενικότερα, από τα γηραιότερα προς τα νεότερα μέλη κάθε κοινωνίας.

Ο Ντόκινς λοιπόν εισάγει την μιμιδιακή θεωρία της θρησκείας και υποστηρίζει πως μερικές θρησκευτικές ιδέες επιβιώνουν επειδή είναι συμβατές με άλλα μιμίδια, ήδη πολυάριθμα στην μιμιδιακή δεξαμενή – ως τμήματα ενός μιμιπλέγματος. Παραθέτει ένα κατάλογο θρησκευτικών μιμιδίων τα οποία θα μπορούσαν να έχουν επιβιωτική αξία στην μιμιδική δεξαμενή είτε λόγω απολύτου “προσόντος” είτε λόγω συμβατότητας με κάποιο μιμιπλέγμα: π.χ. “Θα ζήσεις μετά θάνατον.”, “Εάν πεθάνεις ως μάρτυρας θα έχεις ειδική μεταχείριση μετά θάνατον.”, “Η θρησκευτική πίστη (πίστη χωρίς αποδείξεις) είναι αρετή – όσο περισσότερο αψηφάς τις αποδείξεις τόσο πιο ενάρετος είσαι”, “Οι πάντες ακόμα και όσοι δεν έχουν θρησκευτικές πεποιθήσεις, πρέπει να τρέφουν γι’ αυτές αναμφισβήτητο σεβασμό απ’ ότι για άλλα είδη πεποιθήσεων”, “Υπάρχουν κάποια αλλόκοτα πράγματα (Αγία Τριάδα, μετουσίωση, ενσάρκωση) τα οποία δεν προορίζονται να γίνουν κατανοητά από εμάς – μην προσπαθήσεις καν να κατανοήσεις κάποιο από αυτά – μάθε να κρατάς την πληρότητα – αναλογίσου πόσο προστατευτική θα αποδεικνυόταν για τη μιμιδιακή επιβίωση η σφοδρή καταδίκη της λογικής”… κλπ.

Θα παρακαλούσα λοιπόν όσους φίλους πιστεύουν σε κάποιο θεό, ή δηλώνουν αγνωστικιστές επιλέγοντας “δεν ξέρω – δεν απαντώ”, να λάβουν υπόψη τους τα παραπάνω, όχι επειδή τα λέει ο Ντόκινς, αλλά επειδή τα λένε τόσοι και τόσοι άνθρωποι που για αιώνες έχουν αφιερώσει τον εαυτό τους στην συστηματική δουλειά και έρευνα χωρίς δογματισμούς και παρωπίδες γιατί δεν μπορούσαν να αποδεχτούν παραμύθια επιπέδου κοκκινοσκουφίτσας (και χαμηλότερου επιπέδου κατά την γνώμη μου – η κοκκινοσκουφίτσα μια χαρά παραμύθι είναι).

Ας κλείσω με μια δόση χιούμορ… Ο Ντόκινς αναφέρεται στον ανθρωπολόγο Πασκάλ Μπόϊερ ο οποίος επισκέφθηκε και μελέτησε τους Φανγκ του Καμερούν οι οποίοι πιστεύουν ότι οι μάγισσες έχουν ένα επιπλέον εσωτερικό ζωόμορφο όργανο με το οποίο πετούν τις νύχτες και καταστρέφουν τη σοδειά άλλων ανθρώπων ή δηλητηριάζουν το αίμα τους. Ο Μπόϊερ λοιπόν ανέφερε αυτή την ιστορία στην διάρκεια ενός δείπνου σε ένα κολέγιο του Κέμπριτζ όταν κάποιος διακεκριμένος θεολόγος τον ρώτησε “Πως εξηγείται το ότι οι άνθρωποι μπορούν να πιστεύουν σε τέτοιες ανοησίες;“. Έκανε λοιπόν αυτή την ερώτηση κάποιος άνθρωπος ο οποίος πιστεύει:

• Την εποχή των προγόνων, ένας άντρας γεννήθηκε από παρθένο μητέρα χωρίς τη συμμετοχή βιολογικού πατέρα.
• Ο ίδιος απάτωρ άντρας είπε κάποτε “βγες έξω” σε ένα φίλο του ονόματι Λάζαρο ο οποίος ήταν νεκρός αρκετές μέρες και είχε αρχίσει αν μυρίζει άσχημα και ο Λάζαρος αναστήθηκε αμέσως.
• Ο απάτωρ άντρας επανήλθε και ο ίδιος στη ζωή τρεις μέρες μετά την ταφή του.
• Σαράντα ημέρες αργότερα ο απάτωρ άντρας ανέβηκε στην κορυφή ενός λόφου και “ανελήφθη” στους ουρανούς.
• Αν σιγομουρμουρίσεις κάτι ή ακόμη και αν το πεις από μέσα σου, ο απάτωρ άντρας και ο “πατέρας” του -που είναι επίσης και ο εαυτός του- θα εισακούσει τη σκέψη σου και ίσως δράσει αναλόγως. Έχει μάλιστα την ικανότητα να ακούει τις σκέψεις όλων των ανθρώπων στον κόσμο ταυτόχρονα.
• Ότι και να κάνεις, κακό ή καλό, ο ίσιος απάτωρ άνδρας τα βλέπει όλα, έστω κι αν δεν τα βλέπει κανείς άλλος. Μπορείτε να ανταμειφθείτε ή να τιμωρηθείτε αναλόγως, ακόμη και μετά θάνατον.
• Η παρθένος μητέρα του απάτορος άνδρα ουδέποτε πέθανε αλλά το σώμα της “μετέστη” στους ουρανούς.
• Το ψωμί και το κρασί εάν ευλογηθούν από ιερό πρόσωπο (το οποίο πρέπει απαραιτήτως να διαθέτει όρχεις), γίνονται το σώμα και το αίμα του απάτορος άντρα.

Υ.Γ.1 Το κείμενο αυτό (λίγο μεγάλο βγήκε τελικά :-)) αποτελεί και ένα “χρέος” προς τον μεγάλο αρχηγό Κουκουζέλη από το προηγούμενο post.

Υ.Γ.2 Ένα μεγάλο μπράβο στους ηλιθίους της χαλαρής ψήφου, της αποχής και της παραλίας, που κατάφεραν το ΛΑ.Ο.Σ. να εκλέξει και δεύτερο φασίστα στην ευρωβουλή. Όσο για το ΚΚΕ, αν και προσωπικά περίμενα να εκλέξει και τρίτο ευρωβουλευτή, δείχνει πως έχει “στομάχι”, αντοχή και βαθιές ρίζες και πως ένα σημαντικό κομμάτι του εκλογικού σώματος εκτιμάει την συνέπειά του, τις θέσεις του και τον ξεκάθαρο χαρακτήρα τους.